Η Ευαγγελία Γούλα «μελετά» το θεσμό του γάμου και τη θέση της γυναίκας στην τσιγγάνικη κοινωνία

«Προσέγγισα τους Ρομά με απόλυτο σεβασμό»

Συνέντευξη στη Μαρία Νίκα για το 5ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου

Για δύο χρόνια η Ευαγγελία Γούλα κινηματογραφούσε στον καταυλισμό Ρομά της Νέας Αλικαρνασσού στο Ηράκλειο της Κρήτης. Θέμα της, ο θεσμός του γάμου στη φυλή και η θέση της γυναίκας όπως η ίδια την αντιλαμβάνεται και όπως διαμορφώνεται κοινωνικά μέσα από το γάμο. Η ταινία της «i itsai Romni» – «το κορίτσι Γυναίκα», θα προβληθεί το Σάββατο 26 Ιανουαρίου στο αμφιθέατρο «Θεόδωρος Αγγελόπουλος» του Εργατικού Κέντρου Καλαμάτας, στο πλαίσιο του 5ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου, το οποίο φέτος περιλαμβάνει ειδικό αφιέρωμα στην ισότητα των δύο φύλων.

  • Κάνατε την ταινία σας στην Κρήτη. Γιατί εκεί; Έχει κάτι ιδιαίτερο η περιοχή σε σχέση με το θέμα;

Τα τελευταία πέντε χρόνια ζω στην Κρήτη και εργάζομαι ως αναπληρώτρια στον τομέα των εικαστικών, στο 3ο Δημοτικό Σχολείο Νέας Αλικαρνασσού στο Ηράκλειο. Εκεί συνάντησα για πρώτη φορά τους μικρούς Ρομά. Ένιωσα την ανάγκη να προσεγγίσω περισσότερο αυτά τα παιδιά, και λίγο καιρό μετά ξεκίνησα να διδάσκω καλλιτεχνικά μέσα στον καταυλισμό. Σιγά σιγά γνώρισα τους περισσότερους από τους γονείς, παππούδες, γιαγιάδες και σταδιακά οι επισκέψεις μου στον καταυλισμό έγιναν συχνότερες, έως και καθημερινές θα έλεγα.

 Η αφορμή για να ασχοληθώ με το ζήτημα του γάμου στην κοινωνία των Ρομά, ήταν η επαφή μου με την ιστορία ενός κοριτσιού το οποίο σταμάτησε εξ’ ολοκλήρου το σχολείο γιατί, όπως μου μετέφεραν οι γονείς της «φοβόμαστε να μην την κλέψουν, κατά τη μεταφορά της στο πήγαινε έλα του σχολείου». Μέσα από τις συζητήσεις με αυτούς τους ανθρώπους κατάλαβα πως ο γάμος αποτελεί βασική αποστολή του ατόμου στην τσιγγάνικη κοινωνία και ιδιαίτερα για τη γυναίκα, καθώς η θέση της προσδιορίζεται κοινωνικά μέσα από το γάμο.

Tο ιδιαίτερο όμως της περιοχής σε σχέση με το θέμα είναι ότι οι Ρομά της Αλικαρνασσού βρίσκονται στο ίδιο σημείο 30 και πλέον χρόνια, και παρόλο που η Κρήτη είναι γνωστή για τη φιλοξενία της, κάτι που φυσικά ισχύει, ο καταυλισμός για κάποιο λόγο βρίσκεται ακόμη χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, χωρίς αποκομιδή απορριμμάτων και άλλα, γεγονότα που δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο τις συνθήκες διαβίωσης αλλά και την ομαλή ένταξη των Ρομά στην κοινωνία του Ηρακλείου.

  • Πόσο καιρό κράτησαν τα γυρίσματα και πώς ήταν η εμπειρία σας από την επαφή με το περιβάλλον των Ρομά;

Η πρόσβασή μου στο χώρο τους δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολη, αφού λόγω του σχολείου ήμουν ήδη οικείο πρόσωπο, και στα παιδιά, αλλά και σε ορισμένες μητέρες. Προσέγγισα τους Ρομά του Ηρακλείου με απόλυτο σεβασμό και τους παρατηρούσα «μέσα στη σιωπή και την απόλυτη ελευθερία».

Τα γυρίσματα κράτησαν περίπου δύο χρόνια. Γύρισα την ταινία “i itsai Romni” – “το κορίτσι Γυναίκα” χωρίς συνεργείο. Το γεγονός της μοναχικής, ας πούμε, κινηματογράφησης οδήγησε σε μία πιο άμεση, πραγματική επαφή με τους ανθρώπους του καταυλισμού.

  • Πώς σας αντιμετώπισαν, ιδίως οι γυναίκες, όταν πήγατε να τους κινηματογραφήσετε; Ήθελαν να μιλήσουν;

Όπως σας είπα, ήμουν ήδη οικείο πρόσωπο για τα παιδιά αλλά και για ορισμένες μητέρες, κάτι που με βοήθησε να έρθω κοντά με την πλειοψηφία των ανθρώπων του καταυλισμού μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ξεκίνησα να καταγράφω διακριτικά το χώρο του καταυλισμού, τις παράγκες, τα σπίτια τους, παρατηρούσα με σιωπή και από απόσταση την καθημερινότητά τους, και έτσι σιγά-σιγά άρχισα να μπαίνω στη ζωή τους, ελπίζω και στις καρδιές τους. Όσον αφορά όμως το θέμα του γάμου και συγκεκριμένα την πρόωρη σύναψη του γάμου, οφείλω να πω ότι δεν ήταν κάτι πολύ εύκολο. Δεν τους ρώτησα ποτέ γιατί παντρεύουν τα παιδιά τους τόσο μικρά. Προσέγγισα το θέμα μέσα από πλειάδα διεξοδικών συζητήσεων γύρω από τα ήθη/έθιμα τους, δείχνοντας σεβασμό για τις φοβίες και ανησυχίες των γονιών Ρομά, που βασίζονται στις αξίες της τιμής και της ντροπής και που κυρίως αφορούν την εντιμότητα του κοριτσιού. Έτσι με τον καιρό, και με έναν τρόπο σχεδόν μαγικό για εμένα, οι ίδιοι οι Ρομά άρχισαν να συζητούν μεταξύ τους και να προβληματίζονται γύρω από το θεσμό του γάμου, αλλά και οι γυναίκες να ανοίγονται και να εξομολογούνται τις δικές τους προσωπικές ιστορίες.

  • Έχετε επικεντρωθεί στο γυναικείο φύλο. Όμως και οι άνδρες της φυλής παντρεύονται πολύ νέοι. Γι’ αυτούς δεν είναι καταπιεστικό; Η διαφορά είναι ότι οι γυναίκες γεννούν; Οι «βίαιες» αλλαγές σε αυτές είναι μεγαλύτερες;

«Το παιδί γεννάει παιδί» λέει μια γυναίκα Ρομά στο ντοκιμαντέρ. Αυτό και μόνο είναι σίγουρα πολύ βίαιο για ένα κορίτσι 13-14 χρονών, που από τη μια στιγμή στην άλλη γίνεται γυναίκα, μητέρα. Τους άντρες, τα αγόρια τα επηρεάζει, όχι όμως στο ίδιο βιωματικό επίπεδο με τη γυναίκα. Η γυναίκα στο γάμο πρέπει να αποδείξει την εντιμότητά της και στην πορεία να γεννήσει. Και ο άντρας πάντως, και η γυναίκα του ζευγαριού, δεν είναι παρά μόνο παιδιά, οπότε είναι δύσκολο και για τους δυο να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις μιας συζυγικής ζωής και ενός παιδιού, κάτι που προσπαθούμε να σχολιάσουμε στην ταινία.

  • Οι ίδιοι οι γονείς παραδέχονται ότι είναι λάθος αυτό που συμβαίνει με τους γάμους και τις γέννες σε τόσο μικρή ηλικία. Ωστόσο συμπληρώνουν ότι πρόκειται για έθιμο και ότι δεν γίνεται να αλλάξει. Δεν υπάρχει νόμος που απαγορεύει τους γάμους τόσο νωρίς;

Σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα στο άρθρο 1351 απαγορεύεται η τέλεση γάμου σε ανήλικα άτομα. Όταν όμως μιλάμε για γάμο στην τσιγγάνικη κοινωνία, αναφερόμαστε σε έναν δικό τους θεσμό, και όχι σε θρησκευτικό ή πολιτικό γάμο, διότι δεν ανήκει στην παράδοσή τους. Ένας γάμος όπως τον εννοούμε και τον αντιλαμβανόμαστε εμείς, πολύ σπάνια γίνεται, και μόνο αν συντρέχουν ιδιαίτεροι λόγοι, πολύ μετά τον αντίστοιχο παραδοσιακό τους γάμο και εφόσον ένα από τα δύο παιδιά έχει ενηλικιωθεί. Για τους Τσιγγάνους της Ελλάδας ο γάμος ως θεσμός θεωρείται πολύ σημαντικό γεγονός γι’ αυτό και επιβάλλεται από μια σωρεία αρχών και τελετουργιών που έχει στόχο την αναπαραγωγή ιδεολογιών που εξασφαλίζουν τη συνέχεια της ομάδας.

  • Πάντως οι γάμοι αυτού του είδους υπήρχαν μέχρι πρόσφατα και στις δικές μας κοινωνίες, ιδίως στην επαρχία. Γυναίκες που παντρεύτηκαν στα 13-14 και αμέσως έκαναν παιδιά! Αυτό έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια. Πιστεύετε ότι κάποια στιγμή μπορεί να αλλάξει και στους Ρομά;

Πολύ σωστά το είπατε, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως τα ήθη/έθιμα που φέρουν οι Ρομά σήμερα δεν είναι τίποτε άλλο από την κουλτούρα της Ελλάδας του 50’-60’. Με την ταινία «i itsai Romni» ήθελα και ελπίζω να κατάφερα να μιλήσω έμμεσα για τη θέση της γυναίκας στη σύγχρονη, εντός ή εκτός εισαγωγικών, κοινωνία. Με πρωταγωνιστή την κοινότητα των Ρομά, μια κοινότητα κοινωνικά αποκλεισμένη και ως εκ τούτου αποκομμένη σε μεγάλο βαθμό από τις εξελίξεις, η ταινία αναδεικνύει τις διαφορές αλλά και τις κρυφές ομοιότητες, των Ρομά με την τοπική κοινωνία, εστιάζοντας στο ρόλο της γυναίκας αλλά και της οικογένειας. Στερεότυπα και ιδεολογίες του προηγούμενου αιώνα που βρίσκονται βαθιά ριζωμένες μέσα μας ακόμη και σήμερα στη σύγχρονη κοινωνία που ζούμε.

Κάτι που ίσως αξίζει να αναφερθεί είναι το γεγονός ότι τα στερεότυπα και η καταπίεση που ασκείται λόγω αυτών, σε συνδυασμό με την έλλειψη παιδείας, αντικατοπτρίζονται πολλές φορές και στην κοινωνία του σήμερα με διάφορους τρόπους: ας πάρουμε για παράδειγμα τις εκτρώσεις, των οποίων το ποσοστό έχει ανέβει πολύ στα νεαρά κορίτσια της δικής μας, δυτικής κοινωνίας.

Πιστεύω ότι το έθιμο αυτό, με το γάμο, στη φυλή των Ρομά θα αλλάξει και σίγουρα θα το αλλάξουν τα παιδιά αυτής της γενιάς που φοιτούν στο σχολείο και έχουν όνειρα για το μέλλον τους. Αυτή τη στιγμή τα περισσότερα παιδιά του καταυλισμού του Ηρακλείου φοιτούν στο δημοτικό και ένα μεγάλο ποσοστό από αυτά τα παιδιά συνεχίζουν στο γυμνάσιο. Αρκετοί γονείς Ρομά αρχίζουν να βλέπουν θετικά το θεσμό του σχολείου και τα οφέλη του και οι προσδοκίες τους για το μέλλον των παιδιών τους αλλάζει, «θέλω να σπουδάσει, να γίνει γιατρός, δικηγόρος». Κάτι επίσης που ακούγαμε και συνεχίζουμε να ακούμε και από τους Έλληνες μη Ρομά γονείς.

  • Στην ταινία σας, παράλληλα με το θέμα των πρόωρων γάμων, βλέπουμε τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης των Ρομά. Τη φτώχεια, την έλλειψη μόρφωσης. Θέλατε να δείξετε και αυτό;

Ναι, φυσικά ήθελα να σχολιάσω τις αντίξοες συνθήκες στις οποίες ζουν οι άνθρωποι αυτοί και την έλλειψη μόρφωσής τους, γιατί πιστεύω πως και τα δυο στοιχεία αυτά στέκονται εμπόδιο στην κοινωνική τους εξέλιξη. Όπως ανέφερα, πιστεύω ότι η νέα γενιά θα αλλάξει τα πράγματα. Όμως οι καθημερινές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αυτά τα παιδιά, καθώς και οι συνθήκες που ζουν και μεγαλώνουν, χωρίς νερό, χωρίς φως, χωρίς αποχέτευση, δεν αφήνουν χώρο στην ακαδημαϊκή τους εξέλιξη, και την εξέλιξή τους γενικότερα. Οι λόγοι που πολύ συχνά ορισμένα παιδιά δεν έχουν συστηματική φοίτηση στο σχολείο είναι εξαιτίας της έλλειψης ρουχισμού και φαγητού.

  • Με συγκίνησε η μάνα της οικογένειας (η πεθερά της Ειρήνης). Και παρά το ταλαιπωρημένο πρόσωπο και τα δόντια που της έλειπαν ήταν πολύ γλυκιά…

Η Μαρία μου… (στη φωτογραφία της αφίσας είναι η Μαρία και γύρω από αυτή τα παιδιά της). Θέλω να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ σε αυτή τη γυναίκα. Από τη Μαρία άρχισαν όλα. Η Μαρία ήταν η πρώτη που μου άνοιξε το σπίτι της, την καρδιά της, την ψυχή της. Γύρω από τη ζωή της και την οικογένειά της στήθηκε το ντοκιμαντέρ. Μια πολύ ταλαιπωρημένη γυναίκα που έχει δισέγγονα και δεν έχει κλείσει ακόμη τα 50. Έχασε τον άντρα της πριν από 5 χρόνια και από τότε η ζωή της έπεσε στο σκοτάδι. Σχεδόν 40 χρόνια δούλεψε πλάι, μαζί με τον άντρα της, σε εποχές που το πλανόδιο εμπόριο τους έδινε καλό μεροκάματο. Σήμερα ζει με το επίδομα αλληλεγγύης αφού όλα τα χρόνια δούλευε χωρίς να είναι ασφαλισμένη κάπου. Πιστεύω πως μπορούμε να καταλάβουμε πολλά πράγματα για τη ζωή των Ρομά σήμερα από αυτό το παράδειγμα.

  • Οι άνθρωποι που εμφανίζονται στο ντοκιμαντέρ έχουν δει την ταινία; Ποιες ήταν οι αντιδράσεις τους;

Ναι, φυσικά και την έχουν δει. Έδειξαν να το διασκεδάζουν καθ’ όλη τη διάρκεια της προβολής, τα νέα παιδιά γελούσαν κάθε στιγμή, κάθε λεπτό, οι μεγαλύτεροι έδειχναν να συγκινούνται. Η προβολή έγινε μέσα στον καταυλισμό και συγκεκριμένα στο καφενείο του προέδρου. Ο πρόεδρος του καταυλισμού εμφανίζεται στο ντοκιμαντέρ και είναι ο κύριος που δηλώνει θετικά απέναντι στο σχολείο και στη ακαδημαϊκή εξέλιξη της κόρης του, της Άννας που πηγαίνει στο γυμνάσιο. Γενικά πιστεύω ότι η ταινία και κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων αλλά και στην προβολή της προς τους ίδιους, τους προβλημάτισε και τους έθεσε ερωτήματα.

  • Αποφοιτήσατε από την ΑΣΚΤ και έχετε εξειδικευτεί στον Εθνογραφικό Κινηματογράφο. Συνδυάζετε την τέχνη με την κοινωνική – επιστημονική έρευνα;

Αυτό προσπαθώ να κάνω και ελπίζω να το καταφέρνω ως ένα βαθμό. Το συνδυασμό της καλλιτεχνικής αλλά και κοινωνικής πλευράς, μέσω της κινηματογράφησης. Στο ντοκιμαντέρ η έρευνα ουσιαστικά γίνεται μέσα από την παρατήρηση (ντοκιμαντέρ παρατήρησης) αφού ο εκάστοτε σκηνοθέτης γίνεται μέρος του χώρου όπου συμβαίνουν όλες οι πραγματικές καταστάσεις. Στόχος να ευαισθητοποιήσουμε τόσο κοινωνικά όσο και καλλιτεχνικά.

  • Έχω την εντύπωση ότι τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί οι γυναίκες – σκηνοθέτριες ντοκιμαντέρ. Είναι έτσι;

Νομίζω πως ναι. Γενικά ζούμε σε μια εποχή που όλο και λιγότερα επαγγέλματα ή ενασχολήσεις είναι αποκλειστικά ανδροκρατούμενα, και ο κινηματογράφος είναι ένα από αυτά. Στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Χαλκίδας Cinedoc, στο οποίο συμμετείχα με την ταινία «i itsai Romni», διοργανώθηκε και μια ομιλία σχετικά με τη θέση της γυναίκας στη σημερινή κοινωνία, στην οποία κάποιες από τις ομιλήτριες ήμαστε σκηνοθέτιδες ντοκιμαντέρ.

  • Γιατί κάνετε ντοκιμαντέρ; Φαντάζομαι ότι δε ζείτε από αυτή τη δουλειά…

Όχι, δε ζω από τη σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ. Άλλωστε έχω ολοκληρώσει μόνο μια ταινία, οπότε αυτό θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο. Στόχος μου όμως να καταφέρω να βρω ακόμη περισσότερες πηγές για να μπορώ να χρηματοδοτήσω περαιτέρω όλο αυτό που έχει ξεκινήσει και να μπορούμε να κάνουμε ακόμη περισσότερα. Ενώ η ταινία «i itsai Romni» ήταν σε αρκετά προχωρημένο στάδιο, παράλληλα, είχε αρχίσει ήδη να γεννιέται η δεύτερη ταινία OTI VAKERESA MANGE “Ό,τι λες για μένα”, με ακόμη πιο σαφή χαρακτηριστικά και στόχους, και ομάδα για τη βοήθεια της παραγωγής. Το πιο σημαντικό σχετικά με τη δεύτερη ταινία, είναι ότι είχα πλέον τη δυνατότητα να απαθανατίσω στιγμές από ποικίλες κοινωνικές εκδηλώσεις, προσωπικές στιγμές και μαρτυρίες που ίσως δεν έχουν δοθεί ξανά δημόσια από Ρομά, έχοντας την κάμερα σαν προέκταση του χεριού μου.

Αποφασίσαμε να προσεγγίσουμε το όλο θέμα του κοινωνικού αποκλεισμού των Ρομά με ιδιαίτερη έμφαση στο στεγαστικό και εκπαιδευτικό ζήτημα, μέσα από πλειάδα μαρτυριών, συνεντεύξεων και διεξοδικών συζητήσεων, οι οποίες κυρίως αφορούν σε προσωπικές εμπειρίες και ιστορίες συναφείς με αυτή του καταυλισμού (Νέας Αλικαρνασσού) “Δυο Αοράκια”, καθώς και στις προσδοκίες των Ρομά για τις ανθρώπινες συνθήκες διαβίωσης τους.

Σύντομο βιογραφικό

Η Ευαγγελία Γούλα είναι σκηνοθέτις ντοκιμαντέρ. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1984. Αποφοίτησε από την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών το 2011 και από το 2013 εργάζεται ως εικαστικός στον εκπαιδευτικό τομέα. Ολοκλήρωσε τον ευρύτερο κύκλο των σπουδών της, ως αριστεύσασα, στο πλαίσιο του ΠΜΣ της Α.Σ.Κ.Τ., με εξειδίκευση στον Εθνογραφικό Κινηματογράφο.

Share on print
εκτυπωσε το
Share on email
στειλτο με email
Share on facebook
Κοινοποίησε σε φιλους
elΕλληνικά
en_GBEnglish (UK) elΕλληνικά